Sculptuur van de maand
Elke maand schenken we aandacht aan één sculptuur en beeldhouwer in Nederland. Uit de openbare ruimte, privé collectie of musea. We lichten de sculptuur en biografie van de beeldhouwer toe en laten we zien hoe divers de Nederlandse beeldhouwkunst is. Ter inspiratie, hoop of misschien wel troost.
mei 2025
Truus Menger
Vrouw in Verzet
1982
Truus Menger – Vrouw in Verzet – 1982
In Nederland staan bijna 4000 beelden, plaquettes en monumenten ter nagedachtenis aan de Tweede Wereldoorlog. Een van de meest in het oog springende is ‘Vrouw in Verzet’ van Truus Menger. Het beeld stelt Hannie Schaft voor, symbool voor het vrouwelijke verzet tijdens WO II. Pas op 3 mei 1982 werd het beeld in het Kenaupark Haarlem door prinses Juliana onthuld. Waarom toen pas? Hannie Schaft en haar vrienden en vriendinnen waren destijds al erkende verzetsstrijders.
In de jaren 50 was er een anticommunistisch sentiment en Hannie Schaft daardoor niet geheel onomstreden. In 1951 werd een herdenking ter ere van haar afgelast door de minister van Binnenlandse Zaken. Er werden pogingen ondernomen om in Haarlem een monument voor haar op te richten. In 1956 verscheen het boek ‘Het meisje met het rode haar’ van Theun de Vries. Deze publicatie deed het beeld van Hannie Schaft kantelen maar het zou tot 1980 duren voordat de gemeente Haarlem een prijsvraag uitschreef. Iets daarvoor was een eerste ontwerp, een kooiconstructie, van beeldhouwer Joop van Rijs afgewezen. Beeldhouwster Nel van Lith schreef een open brief aan de gemeente Haarlem waarin zij pleitte voor collega Truus Menger en haar betrokkenheid bij de acties van Hannie Schaft. De gemeente ging hier niet op in en zette de prijsvraag door. Mooi voorbeeld hoe de geschiedenis toch kan lopen: Uit 108 inzendingen werd toch het ontwerp van Truus Menger gekozen.
Ze ontwierp een levensgrote, bronzen krachtige vrouw die met gestrekte armen door twee panelen heen breekt. Een uiting van verzet. Alsof ze zich losmaakt van datgene wat haar tegen houdt. Deze beeldtaal symboliseert niet alleen de moed en verzetsspirit van Hannie Schaft, maar ook dat van alle vrouwen die de onderdrukking trotseerden (hannieschaft.nl). Menger koos in een abstracte tijd voor een mensgerichte, figuratieve beeldtaal. Haar sculpturen spreken van betrokkenheid, kracht en doorleefde ervaring. Niet zelden zijn het portretten – niet in de letterlijke zin, maar in de geest – van mensen die handelden uit overtuiging, vaak vrouwen.Door haar eigen ervaringen in het gewapend verzet te verwerken, draagt Truus Menger een authentieke boodschap uit. Het is een ode aan ‘de moed der vrouwen’ tijdens oorlogstijd.
TECHNIEK
Materiaal:
Brons
Afmetingen met sokkel:
Hoogte: ca. 226 cm
Breedte: ca. 120 cm
Diepte: ca. 85 cm
Plaats:
Kenaupark – Haarlem
Truus Menger &
prinses Juliana
3 mei 1982
Laatste hand aan beeld
Fa. Binder – Haarlem
Truus Menger vermomd als man (l.) met Hannie Schaft (r.)
ca. 1944
Vrouw in Verzet
Achterkant
Biografie Truus Menger (1923-2016)
Truus Menger-Oversteegen werd geboren op 29 augustus 1923 in Schoten, nu gemeente Haarlem. Ze groeide op in een artistiek en politiek bewust gezin. Haar moeder was overtuigd communiste en voedde haar dochters op met idealen van gelijkheid en solidariteit. Al op jonge leeftijd ontwikkelde Truus een scherpe blik op onrecht – een houding die bepalend zou worden voor haar hele leven.
Tijdens de Duitse bezetting trad ze op 16-jarige leeftijd toe tot het verzet, samen met haar jongere zus Freddie Oversteegen. Via verzetskrant De Waarheid kwamen de zussen in contact met het gewapend verzet. In 1943 voegde zich een derde vrouw bij hen: Hannie Schaft, ook bekend als het ‘meisje met het rode haar’. Het drietal pleegde sabotage, verrichte spionage en voerde zelfs liquidaties uit op collaborateurs en nazi-functionarissen – een uitzonderlijk feit voor jonge vrouwen in die tijd.
Na de oorlog ging ze zich toeleggen op beeldhouwen, tekenen en schilderen en volgde o.a. lessen aan de Rietveld Academie in Amsterdam. Ze raakte sterk beïnvloed door het sociaal-realistische werk van kunstenaars die maatschappelijke betrokkenheid combineerden met figuratie. Mari Andriessen en Charlotte van Pallandt zijn hier voorbeelden van. Haar belangrijkste inspiratiebron bleef echter haar eigen verleden: het verzet, de oorlog en de herinnering.
Truus Menger werkte vooral in brons en maakte beelden die balanceren tussen expressie en symboliek. Ze ontwierp ook medailles, reliëfs en kleinere portretkoppen. Haar stijl is krachtig maar nooit dramatisch, ingetogen en dienstbaar aan het verhaal dat het beeld vertelt. De inhoud primeert bij Menger altijd boven de vorm. Ze was ze voor veel vrouwelijke kunstenaars in de tweede helft van de 20e eeuw een voorbeeld. Ze gaf incidenteel les en begeleidde jongere kunstenaars. Haar invloed is eerder moreel dan academisch van aard.
In 2000 schreef ze haar memoires:’Niet schieten, dat is mijn vader!’ – over haar verzetsverleden en het verlies van Hannie Schaft. Dit leidde o.a. tot een hernieuwde waardering van haar beeldend werk. Ze ontving meerdere onderscheidingen, waaronder: Ridder in de Orde van Oranje-Nassau, Erepenning van de stad Haarlem en De Hannie Schaft-penning, voor haar blijvende inzet voor herinnering en vrijheid. Truus Menger-Oversteegen neemt een bijzondere plaats in binnen de canon van Nederlandse vrouwelijke beeldhouwers. Haar werk wortelt in de humanistische traditie van Mari Andriessen en Charlotte van Pallandt, maar onderscheidt zich door de politieke lading en biografische betrokkenheid. Ze was misschien geen avant-gardist, of een uitzonderlijk knap technisch beeldhouwer maar wel een moreel baken dat ze uitstekend wist vorm te geven. In die hoedanigheid verdient zij – zeker in deze tijd van herbezinning op erfgoed en representatie – een hernieuwde plaats in de kunsthistorische aandacht.