Sculptuur van de maand

Elke maand schenken we aandacht aan één sculptuur en beeldhouwer in Nederland. Uit de openbare ruimte, privé collectie of musea.            We lichten de sculptuur en biografie van de beeldhouwer toe en laten we zien hoe divers de Nederlandse beeldhouwkunst is. Ter inspiratie, hoop of misschien wel troost.

mei 2024

Gebedsnoot met reliëfs van de Geboorte van Christus en de Aanbidding der Koningen

ca. 1500

 

Adam Dirksz. – Gebedsnoot met reliëfs van de geboorte van christus en de aanbidding der koningen. ca. 1500

 Adam Dircksz maakte rond 1500 de kleinst mogelijke kunstwerken voor de zeer welgestelden uit de Nederlanden. Een kindje Jezus van 3 mm of een zwaardje van 5 mm. De religieuze motieven zullen de liefhebbers van deze miraculeuze beeldhouwwerkjes  makkelijk hebben herkend. Een knielende Maria en Jozef voor hun pasgeboren kind (bovenste noot). Of het bezoek van de drie koningen (onderste noot). De gebedsnootjes waren bestemd voor privé devotie. De gebedsnoot kon helpen om de aandacht gericht te houden op het lijden van Christus. De emotie die je moest voelen: verdriet, lijden en het zegevieren van de herrezen Christus. Zo werd of bleef je een goed christen.  

Hoewel klein – 4,8 cm – was het een pronkstuk en kostten ze rond de duizend gulden. Typisch iets voor rijke patriciërs en vorsten. Adam Dirksz. maakte voor elke opdrachtgever een uniek exemplaar. De gebedsnoten zijn qua compositie zeer origineel en elke noot heeft een ander beeld of verhaal. Hij moet bijna bijziend zijn geweest om dit soort details te kunnen uitvoeren. Met mini gereedschap en zeer kleine vingers kon hij waarschijnlijk overal bij. Een slimme truc: boven in de ronde bolletjes maakte hij een luikje. Zo kon hij er ook van boven bij met zijn mesjes en priempjes. De binnenste lagen zijn samengevoegd met de gewrichten. Zo nauwkeurig verborgen dat alleen een microscoop of een röntgenfoto ze kan detecteren. Sommige fragmenten van de miniaturen zijn aan elkaar bevestigd door kleine verbindingsstukjes. 

Het zilveren bolletje aan de buitenkant – helaas is er geen foto van – is gedecoreerd met zeer fijn Gotisch graveerwerk:  dieren tussen bladeren zoals een aapje, een hond, een uil en andere vogels. Daarnaast vijf figuurtjes: Eva, een man die in de grond schept met een schop, een man met een valk, een man die in het water staat en een man met een pook en vuur. Het zijn voorstellingen van de Vier Elementen (aarde, lucht, water en vuur) en tevens mogelijk verschillende maatschappelijke standen. De dieren vertegenwoordigen de ‘omgekeerde wereld’ van lust en kwaad. (bron: Rijksmuseum)

Er zijn nog maar rond de 120 gebedsnoten wereldwijd te vinden. In 2017 was er een van de mooiste beeldhouwkunst tentoonstellingen ‘Small Wonders‘ in het Rijksmuseum die veelal de mooiste gebedsnoten ooit toonden waaronder enkele van Adam Dirksz..

 

TECHNIEK

Beelden:
Buxushout

Noot:
Zilver en goud

Diameter noot:
4,8 cm

Plaats:
Rijksmuseum – zaal 0.1

Geboorte van Christus

Aanbidding der Koningen

Ware grootte

Tentoonstelling Small Wonders meekijken kon via een vergroting op de muur

Adam Dirksz. (1480-1520)

Adam Dirksz was de maker van dit microsnijwerk uit buxushout. Dat weten we omdat op een van de vergelijkbare gebedsnoten in Denemarken zijn signatuur staat: Adam Theodrici. Gezien de overeenkomst in stijl en kwaliteit wordt al het priegelige houtsnijwerk uit die tijd aan hem toegeschreven. Vanwege de hoge kwaliteit van het werk werd aangenomen dat hij uit de zuidelijke Nederlanden kwam. Daar was de kunst rond 1500 al zeer ontwikkeld door o.a. Jan van Eyck en Rogier van der Weyden. Jarenlang onderzoek wijst uit dat hij zeer waarschijnlijk uit Delft kwam doordat de kopers van zijn werk veelal uit deze stad kwamen of andere noordelijke steden als Gouda en Alkmaar. Volgens prof. dr. Frits Scholten (UvA & Rijksmuseum) mogen we onderhand wel constateren dat de noordelijke Nederlanden rond 1500 niet zo achterbleven qua kunst als we wel denken. Ook de beroemdste beeldhouwer van die tijd, Claus Sluter, kwam immers uit Haarlem. In beeldhouwkunst en kunstnijverheid deden de noordelijke Nederlanden niet onder voor het zuiden. Een opvolger had Adam Dirksz. helaas niet. Hij was kennelijk de enige die dit vak verstond en met hem sterft zijn vak rond 1520 helaas uit.

We hebben geen overgeleverd portret van Adam Dirksz. dus daarom een afbeelding van een draagbaar altaar van zijn hand uit het British Museum. Het lijkt groot maar meet slechts 25 x 14 cm en stelt de kruisiging voor. Op de ronde schijf onderin zie je het Laatste Avondmaal.